Yan İş Yasak Değil, Sözleşmen Okunmamış Olabilir
Yan İş Sözleşmede Tek Cümleyle Çözülmez
Hafta sonu freelance bir proje gelir, eski bir arkadaş "küçük bir SaaS" çıkarmak ister, ya da AI iş yükünden boşalan akşamlarda kişisel bir uygulama yayına alınır. İlk refleks "şirket bunu nasıl öğrenir, problem olur mu" olur. Cevap çoğu zaman düşünüldüğünden uzaktır: yan iş sözleşmede tek bir cümle ile yasaklanmaz, dağılmış maddelerle çevrelenir.
Türkiye'de iş sözleşmelerinin neredeyse hepsi yan işi açıkça yasak diye yazmaz. Yasak yerine şart ve devir vardır. Yan işten önce şirketten yazılı izin almak gerekiyor olabilir; mesai içinde yapılan her şeyin fikri mülkiyeti zaten şirkete devredilmiş olabilir; rekabet yasağı maddesi senin kendi yan projeni bile kapsayabilir. Bu üç maddeden hiçbiri tek başına yan işi imkansız kılmaz, ama üçü birden ihmal edilirse iş tazminatsız fesih ile biter.
Bu yazı yan işi nasıl yapacağına değil, yapmadan önce sözleşmende nereye bakmalısın konusuna odaklı. Para kazanma stratejisi için freelance vs full-time ve yurtdışı şirkette uzaktan çalışma ayrı yazılar; burada konu yan işin hukuki yüzeyi.
Sözleşmede Bakman Gereken Üç Madde
Yazılımcının iş sözleşmesinde yan işle ilgili üç ayrı bölüm vardır. İsimleri sözleşmeden sözleşmeye değişir ama anlam aynıdır.
Sadakat ve İzin Yükümlülüğü: Genellikle "çalışan, işverenin yazılı izni olmadan başka bir kişi veya kurum için ücretli iş yapamaz" gibi bir cümle. Bu maddeyi okumadan yan iş başlatırsan, şirket öğrendiğinde fesih sebebi sayabilir - tazminatsız. Ücretsiz olarak yapılan açık kaynak katkı, kişisel blog veya konferans konuşması bu kapsamda olmayabilir; "ücretli" kelimesi anahtar.
Fikri Mülkiyet Devri: Bu madde mesai içinde, şirket ekipmanıyla veya şirket kaynakları kullanılarak üretilen tüm kodun, dokümanın ve fikrin sahipliğini şirkete devreder. Bazı sözleşmeler bunu sadece "iş kapsamı dahilinde" diye sınırlar. Bazıları "çalıştığın süre boyunca üretilen ilgili her şey" diye genişletir. İkinci versiyonda akşamları yazdığın yan projenin sahipliği bile tartışmaya açık hale gelir.
Rekabet Yasağı: İş bitiminden sonra belli bir süre rakip şirkette çalışmamak. Yazılımcılar için "rakip şirket" tanımı bulanık; "aynı sektörde veya benzer ürün" gibi geniş ifadeler tüm SaaS pazarını kapsayabilir. Bu madde aktif çalışırken yapılacak yan işi de etkiler: şirket "sen müşterimize potansiyel rakip ürün geliştiriyorsun" derse rekabet yasağına dayanabilir.
Üç madde de aynı sözleşmenin farklı paragraflarında durur. İşe girerken bunlara ayrı ayrı bakılmaz; toplu bir İK paketi olarak imzalanır. Yan iş söz konusu olduğunda üçü birden gündeme gelir.
"Mesai Dışı Yazdığım Kod Bana Aittir" Tuzağı
En yaygın yanılgı: "akşam saat sekizden sonra yazdığım kod benimdir." Sözleşme bunu çoğu zaman böyle ayırmaz. Belirleyici unsur zaman değil, üç başka kriterdir:
- Şirket ekipmanı (laptop, telefon) kullanıldı mı?
- Şirket bilgisi (müşteri verisi, iç dokümantasyon, kapalı stack bilgisi) sızdı mı?
- Şirketin iş kapsamıyla doğrudan rekabet halinde mi?
Üç sorudan birine "evet" çıkıyorsa, kodun "saat dışında yazılmış olması" önemini kaybeder. Mahkeme nezdinde de uygulama bu yöndedir; iş sözleşmesi tek tek saatleri sayfalamaz, bütün ilişkiyi düzenler.
Pratik sonuç: yan iş için kişisel laptop, kişisel hesaplar (GitHub, e-posta, bulut), ve şirket iş kapsamı dışında bir alan zorunlu üç koşuldur. Bu üçü ayrılmadan yan iş başlatmak şirketin "sen bunu bizim zamanımızda yapmadın mı" sorusuna kapı açar.
Yazılı İzin İstenir mi, İstenmez mi?
Çoğu yazılımcı yan işi gizli yapmayı tercih eder. Mantığı: "izin istesem reddedecek, mesele olacak." Bu refleks bazen doğru, bazen yanlış.
Yazılı izin istemenin avantajı: izin verilirse şirket sonradan rekabet veya sadakat ihlali iddia edemez. Yazılı kayıt olur. Reddedilirse de en azından sınırı bilirsin; gizli yapıp yakalanmaktan iyidir.
Dezavantajı: ret almak yan iş kapısını kapatır. Bir kez "hayır" dediğinde, sonra aynı şeyi gizli yapmak iki kat suç olur. Şirket ortamında "şu kişi yan iş istedi, reddedildi" notu bir performans değerlendirmede aleyhine kullanılabilir.
Karar şu sorularla netleşir:
- Yan iş şirketin müşteri tabanı, ürünü veya teknolojisiyle doğrudan kesişiyor mu? Evet ise, izin istesen de reddedilir, gizli yaparsan iki kat tehlikeli. Yan iş projesini değiştirmek tek seçenek.
- Şirket kültürü yan projeyi normal mi karşılıyor? Bazı şirketlerin (özellikle büyüme aşamasındaki şirketlerin) IP politikaları aslında izin verir; sadece formaliteyi tamamlamak yeterli.
- Yan işin gelir hacmi vergi tarafında görünür mü? Şahıs şirketi açtıysan KDV beyannamesi izini vardır - şirket gerçekten araştırırsa görür. Bu yüzden gelir küçükse "fark edilmez" varsayımı zayıftır.
Genel kural: yan iş şirketle aynı iş kapsamında değilse ve gelir vergi tarafında görünüyorsa, yazılı izin istemek savunulabilir. Tersi durumda yan iş projesi değiştirilmeli.
Açık Kaynak ve Konferans - Gri Bölge
Yazılımcı için yan iş sadece freelance proje değil. GitHub'da kişisel proje, açık kaynak katkısı, blog yazısı, konferans konuşması, eğitim videosu - bunların hepsi sözleşmenin gri bölgesine düşer.
Açık kaynak katkı: Şirket dışı bir projeye PR atmak çoğu sözleşmede izin gerektirir, ama uygulamada nadiren takip edilir. Risk: katkı yaptığın proje şirketin kullandığı bir bileşene ise (örn. şirketin Spring Boot kullanıyor, sen Spring'e PR atıyorsun) IP devri maddesi devreye girebilir. Çünkü şirket "bu commit'i bizim sürecimizde geliştirdin" iddia edebilir.
Blog ve konferans: Genellikle ücretsiz olduğu için "iş" sayılmaz, ama paid speaking veya sponsorlu içerik farklı. Sponsorluk para olarak girer, sadakat maddesi tetiklenir. Çözüm: gelirin kaynağını ayır, sponsorlu içerik yazıyorsan yazılı izin al.
Eğitim ve kurs: Udemy, YouTube monetization, kapalı eğitim platformu satışları - hepsi gelir. Şirket "konu bizim alanımızda" derse rekabet maddesi gündeme gelir. Bu yüzden kurs konusu seçimi önemli: kendi şirketinin stack'inden ve müşteri segmentinden uzak konular daha güvenli.
Üç durumda da pratik kural: gelir varsa yazılı izin, gelir yoksa konu kontrolü.
Vergi Yükü - Şahıs Şirketi mi, Faturasız mı?
Yan iş geliri elde edip vergi tarafını boş bırakmak en kolay hata. İki yıl sonra vergi dairesinden mektup gelir; geriye dönük gelir vergisi, gecikme faizi ve cezai yaptırım çıkar. Bu noktada şirketinden de izin almadıysan, üç ayrı cephede problem oluşur.
Yan iş için vergi tarafında üç yapı var:
| Yapı | Avantaj | Dezavantaj |
|---|---|---|
| Şahıs şirketi (basit usul / işletme defteri) | Düşük kuruluş maliyeti, KDV beyannamesi takibi mümkün | Yıllık gelir 1 milyon TL üstüne çıkarsa gerçek usule geçer, vergi yükü artar |
| Limited şirket | Gider yazma esnekliği, BES/SGK avantajı | Yıllık 8-10 bin TL muhasebe + tescil maliyeti |
| Sözleşmesiz alma (faturasız) | Kısa vadede kolay | Vergi denetiminde tüm gelir geriye dönük cezalı tahakkuk; meslek itibarı riski |
Yazılımcılar için en sık tercih edilen şahıs şirketi. KDV oranı %20, gelir vergisi dilim sistemine göre artıyor. Yan iş geliri yıllık 200-300 bin TL bandındaysa şahıs şirketi yeterli; üstüne çıkıyorsa limited daha mantıklı hale gelir.
Önemli bir nokta: şirketin SGK kaydın aktifken şahıs şirketi açabilirsin. Bağ-Kur ile SGK aynı anda olmaz; ama SGK aktifken şahıs şirketi açıldığında Bağ-Kur otomatik devre dışı kalır. Sadece vergi yükümlülüğü doğar, ek prim yok.
Vergi tarafının bir başka boyutu: yan iş gelirini aylık banka hareketinde gösterirsen ve şirketinin İK'sı banka kayıtlarına bakma yetkisine sahipse (nadir ama olur), gizli kalmaz. Vergi belgeleri her zaman geriye dönük takip edilebilir; "şimdilik fark etmedi" varsayımı zayıf bir savunma.
Sözleşmede Karşılaşacağın Zor Maddeler
Yan iş gündeme geldiğinde sözleşmede en sık şu üç madde sorun çıkarır:
"Çalışan, çalıştığı süre boyunca tüm zihinsel emeğini şirkete adamayı taahhüt eder." Bu madde "tüm zihinsel emek" ifadesiyle akşam yazdığın bir kod parçasını bile kapsamaya uygun. Hukuki olarak çok geniş yorumlanır. Sözleşme imzalarken bu maddeye dikkat et; pazarlık edilebilir bir maddedir.
"Çalışan, görevini ifa ettiği süre boyunca veya öncesinde geliştirdiği fikri mülkiyeti şirkete devreder." "Öncesinde" kelimesi tehlikeli - işe girmeden önce başlattığın yan proje bile bu maddeyle şirkete geçebilir. Çözüm: işe girerken mevcut yan projeleri yazılı olarak istisna listesine alıp ekle. İK çoğu zaman buna direnmez.
"Çalışan, iş ilişkisinin sona ermesinden itibaren X ay süreyle, şirketin faaliyet gösterdiği alanda doğrudan veya dolaylı olarak çalışamaz." Rekabet yasağı maddesi. Türkiye'de Yargıtay süre olarak en fazla 2 yıl ve coğrafi olarak somut sınır arar. Aşırı geniş yazılmış maddeler genellikle geçersiz sayılır ama dava açmak zorunda kalırsın. Yan iş yapıyorken bu madde ek tehdit unsuru.
Üç madde de pazarlık edilebilir. Yeni sözleşme imzalarken "fikri mülkiyet sadece iş kapsamında" ve "rekabet yasağı 6 ay ve İstanbul içi" gibi sınırlamalar talep etmek meşrudur. İK çoğunlukla esnek; standart şablon imzalanması beklenir ama itiraz reddedilmez.
Yan İş Yapmaya Karar Verdiysen Hızlı Liste
Karar verildikten sonra atılması gereken adımlar belli:
- Sözleşmedeki sadakat, fikri mülkiyet ve rekabet maddelerini ayrı ayrı oku, kelime kelime
- Yan iş projesinin şirketin iş kapsamı, müşteri tabanı ve teknoloji yığınıyla kesişimi var mı kontrol et
- Kesişim yoksa yazılı izin iste; varsa projeyi değiştir
- Vergi yapısını seç: 200 bin TL altı yıllık gelir için şahıs şirketi yeterli
- Şirket ekipmanını yan işe hiç karıştırma; ayrı laptop, ayrı GitHub, ayrı e-posta
- İlk faturadan itibaren muhasebeci ile çalış; ikinci yıl geriye dönük temizlik çok pahalı
- Yan iş gelir hacmi büyürse kıdem tazminatı + ihbar süresi açısından istifa rehberini hatırla, çünkü tam zamanlı geçişte sözleşme süreçleri başka konular açar
Yan iş yasak değil, ama izinsiz yapılırsa pahalı. Sözleşmeyi okumak bir saat sürer; iki yıl sonra avukat tutmak bin saatlik bir sürece dönüşür. getSalary'nin 2026 verileri yan iş gelirini ana maaş üzerinde ortalama %20-40 ek getiri gösteriyor; bu rakam riski almaya değer ama riski görmeden almak değer üretmez.